Style przypisów w Polsce: PN-ISO 690, APA, Harvard i Vancouver — który obowiązuje na twoim wydziale

Nie ma jednego stylu przypisów obowiązującego w całej Polsce. Obowiązuje ten, który wpisano do wytycznych twojego wydziału, a jeśli wytyczne milczą, ten, który wskaże promotor. PN-ISO 690, APA, Harvard i Vancouver to cztery rzeczy z trzech różnych porządków: jedna norma, dwa systemy autor–rok i jeden system numeryczny. Zanim zaczniesz formatować bibliografię, ustal, którym z nich jesteś związany, bo przepisanie 60 pozycji z jednego systemu na drugi to kilka godzin pracy, których nie musisz wykonywać dwa razy.

Kolejność sprawdzania jest zawsze taka sama. Najpierw regulamin dyplomowania uczelni, potem wytyczne wydziałowe albo instytutowe (zwykle plik PDF w zakładce „dyplomanci”), potem wymagania promotora, a na końcu prace obronione w tej samej katedrze w ostatnich dwóch latach. Pierwszy dokument, który mówi cokolwiek konkretnego o zapisie bibliografii, wygrywa z późniejszymi w tej kolejce tylko wtedy, gdy jest wyższego rzędu; w praktyce promotor doprecyzowuje regulamin, a nie go zmienia.

Norma to nie styl

PN-ISO 690 to polska wersja normy ISO 690, i to jest źródło większości nieporozumień. Norma nie jest podręcznikiem stylu w rodzaju APA. Mówi, jakie elementy musi zawierać opis bibliograficzny (autor, tytuł, wydawca, rok, identyfikator) i w jakiej kolejności je podawać, ale dopuszcza kilka systemów powoływania się w tekście: nazwa i data, numeryczny oraz przypisy bieżące.

Konsekwencja jest praktyczna: zapis „bibliografia zgodnie z PN-ISO 690” w wytycznych nie zamyka sprawy. Nadal musisz wybrać, czy w tekście stawiasz (Kowalski 2019, s. 44), czy [7], czy odsyłacz do przypisu dolnego. Jeśli wydział nie doprecyzował, wybierz jeden system i nie mieszaj go z żadnym innym do ostatniej strony.

Trzy rodziny, a nie dwadzieścia

Nazw stylów jest kilkadziesiąt, ale mechanizmów są trzy. Widać to dobrze w dokumentacji pakietu biblatex, który dostarcza gotowe style pogrupowane dokładnie tak: numeryczne, autor–rok, autor–tytuł i warianty przypisowe (s. 75 i 79). Reszta różnic to interpunkcja i kolejność pól.

Numeryczny. W tekście stoi liczba w nawiasie kwadratowym, w bibliografii pozycje idą w kolejności pierwszego przywołania. Tak działa Vancouver, standard medycyny i nauk o zdrowiu. Zaleta: tekst jest gęsty i krótki. Wada: czytelnik nie wie, kogo cytujesz, dopóki nie zajrzy na koniec.

Autor–rok. W tekście (Nazwisko, rok, s. X), w bibliografii układ alfabetyczny. Tu mieszczą się APA i Harvard, dominujące w psychologii, ekonomii, socjologii i naukach o zarządzaniu. Jeśli twoje wytyczne mówią „APA”, zacznij od zestawienia wzorów w artykule APA 7 — jak cytować książkę, artykuł i stronę www.

Autor–tytuł w przypisie dolnym. Pełny opis pod kreską na dole strony, w bibliografii to samo w układzie alfabetycznym. To tradycyjna forma polskiej humanistyki i prawa, z całym aparatem skrótów tamże, dz. cyt., op. cit. Wzory zebrane są w tekście o przypisach dolnych, a różnicę między zapisem w przypisie i w bibliografii omawia osobny artykuł.

Dlaczego dziedziny nie chcą tego ujednolicić

Podział nie jest kwestią gustu. Władysław Marek Kolasa, opisując budowę retrospektywnego indeksu cytowań dla humanistyki, zauważa, że dominującą formą pozostają tu obszerne przypisy pod tekstem strony, często złączone składniowo z komentarzem i przeplecione skrótami typu op. cit., co w porównaniu ze standardami nauk ścisłych (Harvard, APA, MLA) jest formą trudną do zautomatyzowanego indeksowania (s. 479). Humanista nie trzyma się przypisu z przyzwyczajenia, tylko dlatego, że przypis mieści komentarz, którego nawias autor–rok nie pomieści.

Druga różnica dotyczy tego, co się cytuje. W tej samej analizie wydawnictwa zwarte stanowiły jedynie 12,7% prac cytujących, ale pochodziło z nich aż 47,2% cytowań (s. 477). Aneta Drabek i współautorzy, badając założenia Polskiego Współczynnika Wpływu, wprost wskazują książki jako dominujący kanał komunikacji naukowej w humanistyce i ostrzegają przed wskaźnikiem, który je pomija (s. 123). Ci sami autorzy pokazali, jak daleko sięga humanistyczna bibliografia: średni wiek cytowania wyniósł w badanym materiale 33,95 roku dla „Pamiętnika Literackiego” i 19,33 roku dla „Diametros” (s. 132). W naukach biomedycznych literatura sprzed trzydziestu lat bywa już tylko tłem historycznym, więc styl numeryczny nastawiony na świeże doniesienia niczego tam nie gubi.

Wniosek dla ciebie jest prosty. Jeżeli piszesz pracę z filologii, historii albo prawa i wytyczne dopuszczają wybór, przypis dolny będzie wygodniejszy niż APA, bo pomieści przywołania edycji, rękopisów i aktów prawnych. Jeżeli piszesz z ekonomii albo psychologii, autor–rok zaoszczędzi ci miejsca.

Kiedy wydział nic nie narzuca

Zdarza się to częściej, niż powinno. Wybierz wtedy styl typowy dla dziedziny, zapisz decyzję we wstępie jednym zdaniem („Przypisy sporządzono w systemie autor–rok zgodnym z APA 7”) i pilnuj spójności. Niekonsekwencja kosztuje więcej niż zły wybór, i to nie tylko na obronie. Anna Małgorzata Kamińska, analizując bibliograficzne bazy danych, opisuje sytuację, w której ten sam dokument trafia do bazy dwa razy w różnych opisach, bo operator nie odnalazł istniejącego rekordu; efektem są sprzeczne dane o tym samym obiekcie i mało wiarygodne wyszukiwanie (s. 71–72). W skali twojej bibliografii dzieje się dokładnie to samo, tylko recenzent nazywa to inaczej.

Osobna pułapka to wydania. Umberto Eco w podręczniku pisania pracy dyplomowej radzi, by przy autorach współczesnych cytować albo pierwsze wydanie, albo najnowsze poprawione, a w opisie zaznaczyć, z którego korzystasz (s. 159). Numer strony pochodzi z egzemplarza, który miałeś w rękach, więc podmiana wydania po napisaniu rozdziału unieważnia wszystkie lokalizacje.

Przed i po

Ta sama pozycja w trzech systemach, schematycznie:

Numeryczny (Vancouver): w tekście [7]; w wykazie 7. Nazwisko AB. Tytuł artykułu. Tytuł Czasopisma. 2019;12(3):405-419.

Autor–rok (APA 7): w tekście (Nazwisko, 2019, s. 410); w wykazie Nazwisko, A. B. (2019). Tytuł artykułu. Tytuł Czasopisma, 12(3), 405–419. https://doi.org/...

Przypis dolny: A. B. Nazwisko, Tytuł artykułu, „Tytuł Czasopisma” 2019, nr 3, s. 410., przy kolejnym przywołaniu Tamże, s. 412.

A tak wygląda typowa poprawka, którą promotor odsyła do przerobienia:

Przed: Nazwisko A., Tytuł artykułu, Czasopismo, 2019, s. 405-419, dostęp online Po: Nazwisko, A. B. (2019). Tytuł artykułu. Tytuł Czasopisma, 12(3), 405–419. https://doi.org/10.xxxx/yyyy

Zmieniło się pięć rzeczy: inicjał po nazwisku i przecinku, rok w nawiasie, pełny tytuł czasopisma zamiast skrótu, tom i numer, wreszcie DOI zamiast słowa „online”. Ostatni element jest najbardziej praktyczny, bo DOI pozwala każdemu sprawdzić, czy praca istnieje. Ten numer przepisuje się ze strony wydawcy, nie odtwarza z pamięci.

Jeżeli masz już listę źródeł i chcesz tylko przełożyć ją na wymagany format, generator bibliografii złoży wykaz w wybranym stylu, a generator cytowań przygotuje pojedynczy przypis. Źródła naukowe przywołane w tym tekście znalazła sama wyszukiwarka cytado w korpusie zbudowanym z Crossref, OpenAlex i Biblioteki Nauki, wraz z drukowanymi numerami stron, które podaliśmy przy każdym przywołaniu.