Bibliografia a przypisy — czym się różnią (i jak zapisać to samo dzieło w obu miejscach)

Bibliografia i przypisy opisują te same książki, ale odpowiadają na dwa różne pytania. Przypis odpowiada na pytanie „skąd to wiesz?": stoi w konkretnym miejscu tekstu i wskazuje stronę, z której pochodzi jedno zdanie, jedna liczba albo jeden cytat. Bibliografia odpowiada na pytanie „co przeczytałeś?": to alfabetyczna lista całych pozycji, zebrana na końcu pracy. Z tej różnicy funkcji wynika cała reszta, łącznie z tym, dlaczego w przypisie podajesz „s. 47", a w bibliografii tej strony już nie ma.

Pięć różnic, które widać w samym zapisie

Miejsce. Przypis dolny stoi pod kreską, na dole tej samej strony, do której się odnosi. Przypis końcowy przenosi się na koniec rozdziału albo całej pracy. Bibliografia jest osobną, zatytułowaną sekcją po zakończeniu, przed ewentualnymi aneksami.

Kolejność. Przypisy numerujesz w kolejności pojawiania się w tekście, więc pierwszy przypis ma numer 1 niezależnie od tego, czyja to praca. Bibliografię układasz alfabetycznie według nazwiska pierwszego autora.

Numery stron. W przypisie podajesz stronę, z której pochodzi dana myśl. W bibliografii przy książce numeru strony nie ma w ogóle, a przy artykule z czasopisma albo rozdziale w pracy zbiorowej podajesz zakres stron całego tekstu.

Forma nazwiska. W przypisie piszesz imię (lub inicjał) przed nazwiskiem, bo to jest zdanie o źródle. W bibliografii odwracasz kolejność, bo lista musi się sortować.

Krotność. Przypis pojawia się tyle razy, ile razy korzystasz ze źródła, i za drugim razem zwykle w formie skróconej. W bibliografii każda pozycja występuje dokładnie raz, nawet jeśli cytowałeś ją dwadzieścia razy.

Jest jeszcze różnica formalna, o której studenci dowiadują się za późno. Regulaminy zwykle liczą objętość pracy razem z przypisami, ale bez bibliografii; tak robi na przykład instrukcja dla prac dyplomowych Wydziału Zarządzania Freie Universität Berlin (s. 3). Przypisy są częścią tekstu, bibliografia jest aparatem dołączonym do tekstu.

To samo dzieło, dwa zapisy

Najczęstszy błąd polega na tym, że student kopiuje treść przypisu do bibliografii i zmienia tylko kolejność wierszy.

Przed:

Przypis:      ¹ J. Nowak, Metodologia badań społecznych, Warszawa 2018, s. 47.
Bibliografia:   J. Nowak, Metodologia badań społecznych, Warszawa 2018, s. 47.

Po:

Przypis:      ¹ J. Nowak, Metodologia badań społecznych, Wydawnictwo X, Warszawa 2018, s. 47.
              ² Tamże, s. 51.
Bibliografia:   Nowak Jan, Metodologia badań społecznych, Wydawnictwo X, Warszawa 2018.

Zmieniły się trzy rzeczy: nazwisko poszło na początek, zniknął numer strony (bo opisujesz całą książkę, nie jedno zdanie), doszedł wydawca, którego w przypisie bywa wolno pominąć, a w opisie bibliograficznym już nie. Przy artykule zamiast wydawcy wpisujesz tytuł czasopisma, rocznik i pełny zakres stron.

Dwa systemy dokumentacji, nie jeden

Umberto Eco w How to Write a Thesis rozdziela dwa niezależne systemy dokumentacji: przypisowy (notes and bibliography) i autor–data. W pierwszym pełny opis źródła trafia do przypisu, a bibliografia pełni funkcję listy kontrolnej. W drugim w tekście zostaje tylko skrót w nawiasie, na przykład (Nowak 2018, s. 47), a komplet danych przenosi się do bibliografii.

Ma to konkretną konsekwencję. W systemie autor–data niekompletna bibliografia oznacza, że czytelnik nie ma jak dotrzeć do źródła, bo w tekście nie ma nic poza nazwiskiem i rokiem. W systemie przypisowym praca z ubogą bibliografią wciąż jest weryfikowalna, bo pełne dane stoją w przypisach. Nie zwalnia to jednak z obowiązku zestawienia ich na końcu.

W polskich pracach z humanistyki i prawa dominuje system przypisowy, w naukach społecznych i ścisłych częściej obowiązuje APA, czyli autor–data. Jeśli nie wiesz, który stosować, rozstrzyga instrukcja wydziałowa albo promotor, nie przyzwyczajenie z liceum. Wzory samych przypisów rozpisaliśmy osobno w tekście o przypisach dolnych.

Warto też pamiętać, że przypis nie służy wyłącznie do wskazania źródła. Przewodnik stylu Chicago dla systemu notes-bibliography wprost dopuszcza, by przypis zawierał krótkie omówienie albo doprecyzowanie myśli (s. 3). Bibliografia takiej funkcji nie ma.

Czego promotor szuka w bibliografii

Bibliografia jest czytana inaczej niż przypisy. Przypis sprawdza się punktowo, przy konkretnym zdaniu, które wygląda podejrzanie mocno. Bibliografię ocenia się jako całość, a recenzent widzi w niej przede wszystkim strukturę: proporcję książek do artykułów, udział literatury obcojęzycznej i rozkład lat wydania.

Te proporcje różnią się między dyscyplinami znacznie mocniej, niż się wydaje. Kolasa podaje, że w literaturoznawstwie 46,7% cytowań wskazuje na pozycje starsze niż 16 lat, w tym 17,0% na starsze niż 50 lat, w historii odpowiednio 56,61% i 7%, podczas gdy w fizyce 88,2% odwołań stanowią prace młodsze niż 10 lat, a w chemii 71,2% (Kolasa 2011, s. 473). Podobny obraz dają badania Drabek i współautorów: w dwóch analizowanych polskich czasopismach humanistycznych 84,2% i 73,2% cytowań było starszych niż pięć lat, a najczęściej cytowanym typem publikacji okazały się książki i rozdziały, nie artykuły (Drabek i in. 2015, s. 121). Bibliografia z filologii złożona wyłącznie z artykułów z ostatnich trzech lat wygląda więc podejrzanie, nawet jeśli każda pozycja z osobna jest poprawna.

Drugi powód, dla którego bibliografia bywa czytana uważnie, jest proceduralny. Skrzypczak przywołuje kontrolę Najwyższej Izby Kontroli, która odnotowała częste przypadki naruszania praw autorskich w pracach dyplomowych studentów, a systemy antyplagiatowe działały wtedy w 12 z 14 zbadanych ośrodków (Skrzypczak 2019, s. 126). Ten sam autor przypomina, że zasady warsztatu naukowego wymagają, by obok przytoczenia poglądów innych badaczy zaprezentować własne stanowisko albo przynajmniej ustosunkować się do dyskusji (s. 134). Bibliografia pokazuje, z kim rozmawiasz, przypisy pokazują, w którym miejscu.

Trzy błędy, które kosztują najwięcej

Rozjazd między przypisami a bibliografią. Każda pozycja cytowana w przypisie musi znaleźć się w bibliografii. Odwrotna zależność bywa dopuszczalna, bo bibliografia może obejmować literaturę przeczytaną, do której nie odsyłasz wprost, ale tylko jeśli instrukcja wydziałowa na to pozwala. Sprawdź to, zanim dopiszesz dziesięć pozycji dla objętości.

Numer strony przy książce w bibliografii. To ślad po kopiowaniu przypisów. Przy monografii zakresu stron nie podajesz, przy artykule podajesz zakres całego artykułu, a nie tę jedną stronę, którą cytowałeś.

Pozycja, której nie ma. Najdroższy błąd i jedyny, którego nie da się naprawić formatowaniem. Jeśli budowałeś listę z pomocą czatu AI albo przepisywałeś ją z cudzej pracy, część opisów może odsyłać do publikacji nieistniejących, do złego rocznika albo do stron spoza artykułu. Zanim oddasz pracę, przepuść całą listę przez weryfikację bibliografii i sprawdź, czy każdą pozycję da się odnaleźć w bazach. Sposób ręcznego sprawdzenia opisaliśmy w tekście o tym, jak sprawdzić, czy źródło istnieje.

Prace naukowe cytowane w tym artykule wyszukaliśmy przez cytado, a numery stron odczytaliśmy z faktycznych plików. Bez tego nie moglibyśmy napisać „s. 473" i mieć pewności, że pod tym numerem rzeczywiście stoi przywołana liczba.