Przypisy dolne — wzory i zasady w pracy dyplomowej

Przypis dolny składa się z dwóch części. W tekście, tuż po cytacie albo po zdaniu z parafrazą, stawiasz odnośnik liczbowy. Na dole tej samej strony podajesz opis źródła zakończony numerem strony, z której wziąłeś treść. Podstawowy wzór dla książki wygląda tak:

1 J. Kowalski, Metodologia badań społecznych, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2019, s. 145.

Reszta to warianty tego samego schematu i kilka zasad, na które promotorzy patrzą najczęściej. Zacznijmy od wzorów.

Wzory przypisów dolnych

Książka jednego autora

1 J. Kowalski, Metodologia badań społecznych, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2019, s. 145.

Rozdział w pracy zbiorowej

2 A. Nowak, Samorząd wobec polityki lokalnej, [w:] Polityka lokalna w Polsce, red. M. Wiśniewski, Wydawnictwo Naukowe UAM, Poznań 2021, s. 78.

Artykuł w czasopiśmie

3 K. Zielińska, Kompetencje cyfrowe studentów pierwszego roku, „Edukacja i Dialog" 2022, nr 3, s. 41–43.

Strona internetowa

4 M. Lewandowski, Ile kosztuje studiowanie w 2026 roku, Portal Studenta, https://przyklad.pl/artykul, [dostęp: 12.03.2026].

Cytowanie pośrednie, czyli „cyt. za"

5 J. Kowalski, Metodologia badań społecznych, PWN, Warszawa 2019, s. 45, cyt. za: A. Nowak, Metody w praktyce badawczej, Wydawnictwo UŁ, Łódź 2023, s. 112.

Ten ostatni wzór stosujesz wtedy, gdy nie masz dostępu do oryginału i znasz go wyłącznie z omówienia u innego autora. Przypis musi wtedy pokazywać obie pozycje, bo czytelnik ma prawo wiedzieć, przez czyje ręce przeszła informacja.

Skróty w kolejnych przypisach. „Tamże" (albo łacińskie ibidem) odsyła do pozycji z przypisu bezpośrednio poprzedzającego. „Dz. cyt." (op. cit.) odsyła do pozycji cytowanej wcześniej, ale nie w poprzednim przypisie, i wymaga powtórzenia nazwiska autora. Wybierz jeden zestaw, polski albo łaciński, i trzymaj się go w całej pracy. Mieszanie „tamże" z op. cit. to jedna z pierwszych rzeczy, które rzucają się w oczy przy sprawdzaniu.

Czy istnieje jedna obowiązująca norma?

Nie ma jednego wzoru narzuconego wszystkim polskim uczelniom. Jędrzej Skrzypczak w analizie systemów antyplagiatowych stwierdza wprost, że funkcjonuje co najmniej kilka systemów tworzenia przypisów, a w tym klasycznym na końcu cytatu umieszcza się odnośnik liczbowy odsyłający na dół strony lub na koniec rozdziału (s. 138). Podobnie działa to poza Polską. IEEE Editorial Style Manual for Authors w kwestiach gramatyki i użycia nieopisanych we własnym manualu odsyła autorów do The Chicago Manual of Style (s. 4), więc nawet duże wydawnictwa naukowe nie próbują opisać wszystkiego samodzielnie.

Praktyczny wniosek jest taki, że wytyczne twojego wydziału stoją wyżej niż dowolny wzór z internetu, łącznie z tym artykułem. Jeśli promotor wymaga zapisu „s. 145" zamiast „str. 145" albo kursywy w tytule zamiast cudzysłowu, to jego wersja jest obowiązująca. Wzory poniżej traktuj jako punkt wyjścia, a nie jako normę.

Warto też pamiętać, skąd bierze się część tych wymagań. Skrzypczak przypomina, że prawo autorskie wymaga przy cytowaniu wskazania twórcy i źródła, a sam cytat ma służyć wyjaśnianiu, analizie krytycznej lub nauczaniu (s. 136). Ustawa nie określa sztywno rozmiaru przejmowanego fragmentu, bo dopuszczalny zakres wynika z celu, dla jakiego cytat został użyty (s. 136). Przypis nie jest więc ozdobnikiem ani formalnością, tylko wykonaniem obowiązku prawnego.

Trzy błędy, które kosztują najwięcej

Autorzy zbiorowi. Skrót „i inni" bywa dopuszczalny w samym przypisie, ale w bibliografii należy wymienić wszystkich współautorów; pominięcie ich można potraktować jako naruszenie autorskich praw osobistych tych „innych" (Skrzypczak, s. 138).

Prace zbiorowe pod redakcją. W opisie całego tomu wystarczą dane redaktora naukowego. Jeśli jednak odwołujesz się do konkretnego rozdziału, musisz podać także imię i nazwisko autora tego rozdziału (Skrzypczak, s. 138).

Numer strony wzięty „mniej więcej". To dziś najczęstszy problem, głównie przez przypisy przepisywane z czatów AI. William H. Walters i Esther Isabelle Wilder sprawdzili 636 pozycji bibliograficznych wygenerowanych przez ChatGPT i ustalili, że 55% odwołań z GPT-3.5 oraz 18% z GPT-4 to pozycje nieistniejące (s. 1). W przypadku rozdziałów w pracach zbiorowych nawet nowszy model zmyślał 70% odwołań (s. 4). Wśród źródeł prawdziwych najczęstszym rodzajem błędu były wartości liczbowe, czyli numery tomu, zeszytu, stron i rok wydania (s. 5).

To ostatnie zdanie jest ważniejsze, niż wygląda. Promotor nie musi wykryć, że korzystałeś z AI. Wystarczy, że otworzy wskazaną stronę i zobaczy tam inną treść.

Przed:

7 M. Kowalczyk, Psychologia motywacji, PWN, Warszawa 2020, s. 87.

Tytuł brzmi wiarygodnie, nazwisko też, a strony 87 nikt nie weryfikował.

Po:

7 J. Skrzypczak, Elektroniczne systemy antyplagiatowe jako narzędzie wykrywania przypadków plagiatu w pracach studentów i pracowników naukowych, „Środkowoeuropejskie Studia Polityczne" 2019, s. 138.

Różnica nie polega na formatowaniu. Drugi przypis wskazuje tekst, który da się otworzyć, i stronę, na której faktycznie znajduje się przywoływana myśl.

Jak sprawdzić własne przypisy przed oddaniem pracy

Skala kontroli jest realna. Skrzypczak przywołuje ustalenia Najwyższej Izby Kontroli dotyczące naruszeń praw autorskich w pracach dyplomowych i podaje, że systemy antyplagiatowe działały w 12 z 14 badanych ośrodków naukowych (s. 126). Programy antyplagiatowe porównują tekst, ale to promotor otwiera przypis i sprawdza, czy strona się zgadza.

Zrób trzy rzeczy przed oddaniem pracy. Po pierwsze, przejrzyj listę przypisów i zaznacz te, których nigdy nie otwierałeś w oryginale. Po drugie, dla każdego z nich znajdź plik lub rekord w bazie i sprawdź numer strony w druku, a nie numer strony w PDF-ie; opisaliśmy tę różnicę w tekście o numerze strony do przypisu z PDF-a i ebooka. Po trzecie, wklej całą bibliografię do sprawdzarki cytowań, która porówna każdą pozycję z bazami publikacji i pokaże te, których nie da się potwierdzić.

Jeśli brakuje ci źródła do konkretnego akapitu, odwróć kolejność i zacznij od wyszukiwarki źródeł, która podaje istniejące publikacje razem z numerami stron. Ten artykuł powstał dokładnie w ten sposób. Źródła akademickie, do których się tu odwołujemy, wyszukało cytado we własnym korpusie zbudowanym na Crossref, OpenAlex i Bibliotece Nauki, dlatego każdy numer strony w nawiasach pochodzi z tekstu, a nie z pamięci.

Na koniec uwaga porządkowa. Umberto Eco w klasycznym poradniku o pisaniu pracy dyplomowej poświęca przypisom osobny podrozdział i rozdziela dwa systemy dokumentacji, system przypisów z bibliografią i system autor–data. Warto na początku pisania świadomie wybrać jeden z nich, bo przerabianie stu przypisów z jednego systemu na drugi w ostatnim tygodniu przed obroną zajmuje więcej czasu niż napisanie brakującego podrozdziału.