Skąd wziąć numer strony do przypisu, gdy masz PDF lub e-book

Numer strony w przypisie to numer wydrukowany na stronie tego wydania, z którego faktycznie korzystasz. Nie jest nim licznik w pasku czytnika PDF ani procent postępu w aplikacji do e-booków. Gdy masz plik odwzorowujący wydanie papierowe (skan, PDF od wydawcy, artykuł z czasopisma), numer stoi na samej stronie i wystarczy go przepisać. Gdy masz plik z tekstem, który przelewa się przy zmianie rozmiaru czcionki (EPUB, większość e-booków ze sklepu), stron w sensie bibliograficznym tam nie ma, a przypis musi wskazać inny lokalizator, czyli rozdział, podrozdział albo numer akapitu.

Brzmi banalnie, ale różnica między „stroną 12” a „dwunastą stroną pliku” potrafi zdyskwalifikować przypis, bo osoba sprawdzająca cytat nie znajdzie go pod podanym adresem.

Licznik w czytniku to nie numer strony

Otwórz PDF książki i porównaj liczbę z paska czytnika z tą wydrukowaną w stopce. Prawie nigdy nie są równe. Na początku pliku siedzą okładka, strona tytułowa, strona redakcyjna, spis treści i wstęp, numerowane cyframi rzymskimi albo wcale.

Przed: Autor, Tytuł książki, Miasto 2019, s. 14. (14 to numer, który pokazał czytnik) Po: Autor, Tytuł książki, Miasto 2019, s. 8. (8 to numer wydrukowany w stopce tej samej strony)

Zamiast sprawdzać każdą stronę osobno, policz raz przesunięcie. Znajdź dowolną stronę z widoczną numeracją, odejmij numer wydrukowany od numeru w czytniku i zapamiętaj wynik. Przy strzałce w czytniku pokazującej 106, gdy w stopce widnieje 100, przesunięcie wynosi 6 i tyle odejmujesz przez resztę rozdziału. Sprawdź je ponownie po każdej wkładce z ilustracjami, bo tam numeracja bywa przerywana.

Osobna pułapka to artykuł z czasopisma. Paginacja jest zwykle ciągła w obrębie rocznika, więc tekst zaczyna się na przykład na stronie 355, podczas gdy pobrany PDF ma „stronę 1”. Numer z pliku jest w takim przypisie bezużyteczny, a właściwy zakres stron znajdziesz w rekordzie DOI albo na stronie artykułu u wydawcy.

E-book to nie jest ta sama książka co druk

Kuszące jest założenie, że wersja elektroniczna to po prostu papier na ekranie. Bibliografowie widzą to inaczej. Alan Galey pokazuje, że opisanie e-booka wymaga sięgnięcia i po tradycyjne kategorie bibliografii druku, takie jak wydanie, nakład czy wariant, oraz po pojęcia właściwe tekstom cyfrowym, czyli wersję, obiekt, instancję i egzemplarz (s. 16). W analizowanym przez niego przypadku strona tytułowa powieści w aplikacji Kobo przedstawia ją jako książkę papierowego wydawcy, choć plik jest osobnym obiektem, zawieszonym między różnymi porządkami materialności (s. 21).

Praktyczny wniosek dla przypisu jest prosty. Skoro e-book bywa odrębnym wydaniem, jego wewnętrzne „strony” nie odpowiadają stronom druku i nie wolno ich podawać tak, jakby odpowiadały.

Co robić, gdy paginacji nie ma:

1. Sprawdź, czy czytnik pokazuje numery strony wydania drukowanego. Część aplikacji je udostępnia, powiązane z konkretnym ISBN wydania papierowego. Jeśli tak, cytuj te numery i podaj w opisie, do którego wydania się odnoszą.
2. Jeśli ich nie ma, podaj lokalizator tekstowy. Rozdział z numerem akapitu albo tytuł podrozdziału prowadzą czytelnika do fragmentu niezależnie od ustawień czcionki.
3. Sprawdź, jaki lokalizator dopuszcza przewodnik stylu obowiązujący na Twoim kierunku. Wymagania różnią się między stylami i uczelniami, a promotor ocenia według tego, co zapisano w instrukcji dyplomowej.

Ta trudność nie jest Twoim wymysłem. W przeglądzie badań nad korzystaniem z książek elektronicznych Jeff Staiger odnotowuje, że problem z nawigacją zgłaszali uczestnicy wszystkich analizowanych badań, które w ogóle pytały o użyteczność (s. 360). Ten sam przegląd pokazuje, jak naprawdę wygląda praca z e-bookiem: studenci rzadko czytają całe rozdziały na ekranie, częściej skanują i przewijają w poszukiwaniu potrzebnego fragmentu (s. 358). Przy takim trybie pracy łatwo zapisać w notatkach pozycję z ekranu i uznać ją później za numer strony.

Dlaczego nie warto pytać o numer strony chatbota

Numer strony to metadana, a metadanych modele językowe nie przechowują, tylko je odtwarzają. Walters i Wilder przeanalizowali 636 przypisów wygenerowanych w 84 krótkich przeglądach literatury. Zmyślonych, czyli nieodpowiadających żadnej realnej pracy, było 55% cytowań z GPT-3.5 i 18% z GPT-4. Wśród tych, które wskazywały na istniejące teksty, poważne błędy w danych zawierało 43% (GPT-3.5) i 24% (GPT-4) przypisów (s. 1). Druga liczba jest dla numerów stron ważniejsza od pierwszej, bo opisuje przypisy wyglądające na poprawne.

Stefan Szeider zbiera wyniki kolejnych badań, w których mierzone poziomy błędów spadały z ponad 70% do poniżej 50% wraz z nowszymi modelami, a dla niektórych kategorii publikacji odsetek fabrykacji przekraczał 80% (s. 2). Zwraca przy tym uwagę na rzecz mniej oczywistą. Samo podłączenie modelu do bazy bibliograficznej nie rozwiązuje problemu, ponieważ model potrafi przekręcić dane już podczas przetwarzania wyników wyszukiwania. Opisywane przez niego rozwiązanie polega na wyjęciu modelu z ostatniego kroku, czyli pobraniu gotowego rekordu prosto ze źródła. W jego teście dało to 82,7% trafień idealnych wobec 28,2% dla zwykłego wyszukiwania w sieci (s. 3).

Na tej samej zasadzie działa cytado. Model może szukać, ale metadanych i numerów stron nie przepisuje z pamięci, bo pochodzą one z korpusu zbudowanego na Crossref, OpenAlex, DOAJ i Bibliotece Nauki. Źródła do tego artykułu, łącznie z podanymi wyżej numerami stron, znalazło samo narzędzie. Jeśli chcesz sprawdzić pojedynczy przypis ręcznie, procedurę opisaliśmy w tekście jak sprawdzić, czy źródło istnieje.

Procedura, gdy masz akapit i musisz podać stronę

1. Ustal, czy plik ma paginację drukowaną. Spójrz w stopkę i nagłówek strony z tekstem głównym, nie na pierwszą stronę pliku.
2. Policz przesunięcie względem licznika czytnika i sprawdź je w dwóch odległych miejscach książki.
3. Przy artykule z czasopisma zweryfikuj zakres stron w rekordzie DOI, zamiast liczyć strony pliku.
4. Przy tekście przelewalnym zrezygnuj z numeru strony i podaj lokalizator, który da się odnaleźć niezależnie od urządzenia.
5. Zapisz numer razem z cytatem od razu przy czytaniu. Odtwarzanie go po tygodniu z notatek bez pliku to najczęstsze źródło błędnych przypisów.

Jeśli sytuacja jest odwrotna i masz gotowy akapit pracy, do którego dopiero szukasz źródła, znajdź źródło do akapitu. Dostaniesz publikację z korpusu razem z numerem strony, na której faktycznie stoi przywoływana treść, więc nie musisz odtwarzać paginacji z pliku.