Jak zrobić bibliografię do pracy licencjackiej krok po kroku

Bibliografia do pracy licencjackiej to uporządkowany alfabetycznie wykaz wszystkich prac, z których faktycznie korzystałeś, opisanych według jednego schematu. Nie powstaje w nocy przed oddaniem. Powstaje w trakcie czytania, bo tylko wtedy masz jeszcze przed oczami stronę tytułową, rocznik i numery stron, których dwa tygodnie później nie odtworzysz z pamięci. Poniżej pięć kroków od pierwszego przeczytanego tekstu do gotowego wykazu literatury.

Krok 1. Zapisuj metadane w chwili czytania

Umberto Eco w klasycznym poradniku „How to Write a Thesis" (MIT Press, 2015) rozdziela dwie rzeczy, które studenci zwykle mieszają: fiszkę bibliograficzną, czyli pełny opis pozycji, i fiszkę lekturową, czyli notatkę z treści. Rozdział o kwerendzie bibliotecznej i zasadach dokumentacji jest u niego wcześniej niż rozdziały o pisaniu, i nie jest to przypadkowa kolejność. Opis zbierasz raz, przy pierwszym kontakcie z tekstem, a potem już tylko go kopiujesz.

W praktyce wygląda to tak.

Przed (notatka z pierwszego tygodnia): „Kowalski pisze, że studenci nie weryfikują źródeł, chyba rozdział 3".

Po: „Kowalski J., Kompetencje informacyjne studentów, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2019, s. 87–89. Teza: większość badanych nie sprawdza, czy cytowana praca istnieje".

Druga wersja zajmuje trzydzieści sekund więcej i oszczędza godzinę szukania w bibliotece w kwietniu. Zapisuj zawsze autora, tytuł, wydawcę albo czasopismo, rok, numer tomu i zeszytu, strony, a także DOI, jeśli jest.

Krok 2. Szukaj tam, gdzie literatura naprawdę jest

Michael Gusenbauer porównał rozmiary dwunastu wyszukiwarek naukowych i baz bibliograficznych, a zaczyna od stwierdzenia, że informacje o ich zasięgu bywają nieaktualne albo w ogóle niedostępne (s. 177). Zauważa też, że studenci i badacze zaczynają wyszukiwanie od tych narzędzi, które stają się „soczewką, przez którą patrzą na naukę", a Google Scholar zajął pozycję pierwszego adresu głównie dzięki wygodzie i przyzwyczajeniu użytkowników (s. 178). Przy porównywalnej trafności wyników szerszy zasięg bazy daje lepsze rezultaty niż węższy (s. 178).

Wniosek dla licencjatu jest prozaiczny. Jedna wyszukiwarka to za mało. Przejdź przez co najmniej dwie lub trzy: Google Scholar, Bibliotekę Nauki dla polskiego piśmiennictwa, bazę dziedzinową swojego kierunku, do tego katalog biblioteki uczelnianej dla monografii, których nie ma w sieci. Jeśli utknąłeś przy konkretnym akapicie i potrzebujesz do niego publikacji, wyszukiwarka źródeł cytado przeszukuje ten sam typ korpusu: Crossref, OpenAlex, DOAJ, Bibliotekę Nauki. Nawiasem mówiąc, wszystkie prace cytowane w tym artykule zostały znalezione właśnie tak, a nie z pamięci autora.

Krok 3. Zdecyduj, co w ogóle wchodzi do wykazu

Marcos V. Villas i współautorzy przypominają, że wśród badaczy panuje zgoda co do jednego wymogu: bez rzetelnej kwerendy nie da się ustalić stanu wiedzy ani luk badawczych, w które miałaby trafić nowa praca (s. 140). Piszą przy tym otwarcie, że taka kwerenda jest zajęciem żmudnym i czasochłonnym (s. 140), i proponują trzyetapową metodę, która zaczyna się od rankingów czasopism naukowych (s. 139).

Wśród kryteriów rankingowych wymieniają impact factor, liczony jako iloraz cytowań uzyskanych w danym roku przez artykuły opublikowane w poprzednich dwóch latach i liczby artykułów wydanych w tym samym okresie (s. 140). Warto zobaczyć, jak ostrożnie sami go traktują. Przytaczają opinię redaktorów, według których wskaźniki bibliometryczne nie mierzą jakości, choć pozostają użytecznym narzędziem pomocniczym przy ocenie badań (s. 140).

Dla pracy licencjackiej przekłada się to na prostą regułę. Ranking czy indeksowanie w bazie służą jako filtr wstępny, nie jako wyrok o wartości tekstu. Do wykazu wchodzi to, co przeczytałeś i co zostawiło ślad w Twoim tekście. Pozycja, której nie otworzyłeś, nie należy do bibliografii, nawet jeśli ładnie wygląda na liście.

Krok 4. Trzymaj jeden schemat opisu

Promotor zwykle nie sprawdza, czy wybrałeś APA, czy styl przypisów dolnych. Sprawdza, czy trzymasz jeden schemat na przestrzeni całych trzydziestu pozycji. Najczęstszy błąd w licencjatach to wykaz sklejony z trzech konwencji naraz, bo część opisów przyszła z bazy, część z generatora, a część została przepisana ręcznie.

Przed (trzy konwencje w jednym wykazie):

Nowak, Anna. Metodologia badań. 2018. Warszawa
KOWALSKI J., Wstęp do statystyki, PWN
Zieliński, P. (2020). Analiza danych, Kraków: Impuls.

Po (jeden schemat, alfabetycznie po nazwisku):

Kowalski J., Wstęp do statystyki, PWN, Warszawa 2017.
Nowak A., Metodologia badań, Wydawnictwo UW, Warszawa 2018.
Zieliński P., Analiza danych, Impuls, Kraków 2020.

Pamiętaj też, że opis w bibliografii i opis w przypisie różnią się kolejnością elementów i interpunkcją, co rozpisaliśmy w tekście o różnicach między bibliografią a przypisami. Jeśli chcesz ujednolicić trzydzieści pozycji szybciej niż ręcznie, generator przypisów składa opis z metadanych i zwraca wszystkie w tym samym formacie.

Krok 5. Sprawdź, czy każda pozycja istnieje

Ten krok jeszcze pięć lat temu byłby zbędny. Dziś jest konieczny, bo część wykazów powstaje z pomocą czatbotów, a te potrafią wygenerować opis bibliograficzny pracy, która nigdy nie powstała.

Skalę zmierzyli William H. Walters i Esther Isabelle Wilder. Zebrali 636 odwołań bibliograficznych z 84 tekstów wygenerowanych na 42 tematy i policzyli, ile z nich odpowiada realnym publikacjom. Zmyślonych było 55% pozycji z GPT-3.5 i 18% z GPT-4 (s. 1). Wśród pozycji istniejących poważne błędy w opisie miało 43% odwołań z GPT-3.5 i 24% z GPT-4 (s. 1). Autorzy zestawiają też sześć wcześniejszych badań, w których zmyślone okazało się 51% z 732 przeanalizowanych odwołań, i zwracają uwagę na cechę czyniącą problem trudnym: sfabrykowane opisy na pierwszy rzut oka wyglądają wiarygodnie (s. 2). W przywoływanym tam badaniu Bhattacharyyi i współautorów 87% odwołań do prac faktycznie istniejących zawierało co najmniej jeden błąd, najczęściej w numerach tomu, rocznika albo stron (s. 2).

Grant Cooper opisuje mechanizm, który za tym stoi. Model językowy ustawia się w roli ostatecznego autorytetu poznawczego, przedstawiając jedną wersję prawdy bez oparcia w dowodach i bez zastrzeżeń, jakie postawiłby badacz (s. 444). Odpowiedź brzmi tak samo pewnie niezależnie od tego, czy opisana praca istnieje.

Praktycznie: zanim oddasz pracę, przejdź wykaz pozycja po pozycji. Rozwiń DOI w przeglądarce, wyszukaj tytuł w Crossref, sprawdź monografię w katalogu biblioteki. Przy trzydziestu pozycjach ręczna kontrola zajmuje około godziny, a sprawdzarka bibliografii cytado robi to hurtowo i pokazuje, które opisy nie mają odpowiednika w bazach. Pozycji, której nie da się potwierdzić w żadnym katalogu, po prostu nie wpisuj do pracy.

Harmonogram, który się sprawdza

Rozłóż to na semestr, zamiast robić wszystko naraz. W miesiącach kwerendy zbierasz opisy razem z notatkami (krok 1 i 2). W trakcie pisania rozdziałów decydujesz, co zostaje w wykazie (krok 3). Na tydzień przed oddaniem ujednolicasz zapis (krok 4). Ostatniego dnia weryfikujesz istnienie pozycji (krok 5). Ta ostatnia godzina jest tą, którą studenci pomijają najczęściej, i tą, po której promotor najszybciej pozna, że coś jest nie tak.