Ile źródeł powinna mieć praca licencjacka i magisterska

Nie istnieje norma, która mówi, ile źródeł ma mieć praca licencjacka czy magisterska. Liczbę ustala wydział albo promotor i to jedyna odpowiedź, która ma moc wiążącą. Widełki najczęściej powtarzane w wymaganiach seminaryjnych to około 20–30 pozycji dla licencjatu i 40–60 dla magisterki, ale zanim potraktujesz je jak cel, zajrzyj do regulaminu swojego kierunku, bo różnice między wydziałami bywają dwukrotne. Dalsza część tekstu odpowiada na pytanie praktyczniejsze: jak wyliczyć liczbę pasującą do twojej pracy i jak nie skończyć z bibliografią napompowaną pozycjami, których nikt nie otworzył.

Policz źródła od struktury pracy, nie od widełek

Bibliografia nie jest workiem, do którego wrzucasz pozycje, aż uzbiera się limit. Jest konsekwencją tego, ile twierdzeń w tekście wymaga podparcia. Zrób prosty rachunek: rozpisz spis treści na podrozdziały i przy każdym zanotuj, ile zdań będzie zdaniami cudzymi, czyli definicjami, danymi liczbowymi, klasyfikacjami, stanowiskami badaczy.

Przed. „Rozdział 1: Pojęcie wypalenia zawodowego" i notatka na marginesie: „znajdę ze 20 książek".

Po. „1.1 definicje (3 różne ujęcia = 3 źródła), 1.2 modele (2 modele = 2 źródła plus 1 przegląd), 1.3 badania polskie po 2015 (4 artykuły)". Z jednego rozdziału robi się 13 pozycji, przy czym o każdej wiesz, w którym akapicie stanie.

Taki rachunek zwykle wypada blisko wydziałowych widełek, z tą różnicą, że każda pozycja ma przypisane miejsce w tekście. Jeśli wyszło ci 12 pozycji na całą pracę, problemem nie jest bibliografia, tylko to, że część rozdziału teoretycznego stoi na twoich własnych sądach bez pokrycia. Jeżeli wyszło 90, prawdopodobnie kilkanaście pozycji trafiło tam z rozpędu.

Kiedy bibliografia wygląda na napompowaną

Promotor rzadko liczy pozycje. Sprawdza kilka wzorców, które widać na pierwszy rzut oka.

Pozycje cytowane z drugiej ręki. Umberto Eco w „How to Write a Thesis" rozdział o prowadzeniu kwerendy otwiera rozróżnieniem źródeł bezpośrednich i pośrednich (s. 50), zanim w ogóle przechodzi do techniki cytowania (s. 156). Ta kolejność ma sens praktyczny, bo najpierw trzeba ustalić, co się czyta naprawdę, a dopiero potem dopisać przypis. Jeśli w bibliografii masz klasyka, którego znasz wyłącznie ze streszczenia w podręczniku, przypis powinien wskazywać podręcznik, a nie klasyka.

Wszystko z jednej bazy i jednego roku. Bibliografia złożona z dziesięciu pozycji z tego samego numeru czasopisma albo z pierwszej strony jednej wyszukiwarki mówi o zasięgu kwerendy więcej niż jej długość.

Brak selekcji jakościowej. Villas, Macedo-Soares i Russo opisują kwerendę literaturową jako pracę żmudną i czasochłonną (s. 140), i proponują metodę trzyetapową, w której punktem wyjścia są rankingi czasopism. Zwracają przy tym uwagę, że część redaktorów naukowych kwestionuje wskaźniki bibliometryczne jako miarę jakości, choć uznaje je za pomocne narzędzie dodatkowe (s. 140). Ranking pomaga więc uporządkować stos, ale nie zastępuje przeczytania tekstu.

Twoja dyscyplina zmienia odpowiedź

Widełki „20–30" pochodzą zwykle z kierunków, gdzie podstawą są artykuły. W humanistyce rachunek wygląda inaczej, bo podstawowym kanałem komunikacji naukowej pozostają książki. Drabek, Rozkosz, Hołowiecki i Kulczycki przeanalizowali 21 805 cytowań z „Pamiętnika Literackiego" i 8298 z „Diametros" (s. 129). W „Pamiętniku Literackim" udział cytowań książek i rozdziałów w latach 2004–2014 mieścił się w przedziale 42,3–64,3% i przez cały ten okres był wyraźnie wyższy niż udział cytowań artykułów (s. 130). Autorzy nie odnotowali tendencji spadkowej, więc nie jest to relikt, który zaraz zniknie.

Warto też odłożyć przekonanie, że w humanistyce „i tak się mało cytuje". Kolasa zbudował retrospektywny indeks cytowań dla historii mediów polskich, w którym 24 627 dokumentów powiązanych było siatką 63 811 cytowań, i uzyskał wskaźniki zbliżone do baz z nauk przyrodniczych (s. 470). Praca z filologii z pięćdziesięcioma pozycjami, w tym trzydziestoma książkami, nie jest przerostem, tylko normalną praktyką dziedziny.

Skąd wziąć pozycje, których jeszcze nie masz

Liczba źródeł, które znajdziesz, zależy od tego, gdzie szukasz. Gusenbauer porównał rozmiary dwunastu akademickich wyszukiwarek i baz bibliograficznych i przypomina, że to właśnie one są dziś standardowym punktem dostępu do literatury, a Google Scholar stał się w środowisku naukowym narzędziem pierwszego wyboru (s. 178). Zwraca też uwagę, że przy porównywalnej trafności wyników większy zasięg bazy daje lepsze rezultaty wyszukiwania (s. 178). Praktyczny wniosek jest nudny, ale działa: jeśli kwerendę robiłeś w jednym miejscu, brakujące pozycje najczęściej leżą w drugim.

Jeśli masz gotowy akapit i brakuje ci do niego podparcia, możesz odwrócić kolejność i szukać źródła pod konkretne zdanie, zamiast czytać kolejną książkę „na wszelki wypadek". Do tego służy wyszukiwarka źródeł cytado, która zwraca publikacje razem z numerami stron. Same źródła do tego artykułu zostały zresztą znalezione w ten sposób, w korpusie cytado.

Zanim policzysz pozycje, sprawdź, czy istnieją

Liczba pozycji przestaje mieć znaczenie, jeśli choć jedna z nich okaże się nieistniejąca, bo recenzent, który trafi na taki opis, zacznie sprawdzać resztę listy. Jeżeli część opisów przepisywałeś ręcznie z cudzych bibliografii albo powstały z podpowiedzi czatu AI, przed oddaniem warto puścić całą listę przez weryfikację bibliografii, która sprawdza w bazach, czy pozycja o takim autorze, tytule i roku faktycznie istnieje. Jedna zmyślona pozycja kosztuje więcej niż dziesięć brakujących.

Typowe miejsca, w których opis się rozjeżdża, są zresztą prozaiczne: literówka w nazwisku, rok wydania wzięty z dodruku zamiast z pierwodruku, tytuł czasopisma skrócony inaczej niż w oryginale. Żadne z tych potknięć nie jest oszustwem, ale każde utrudnia recenzentowi dotarcie do tekstu, na który się powołujesz.

Termin też ma znaczenie. Hrehorowicz i Jabłońska przebadały 212 studentów ostatniego roku i stwierdziły, że osoby odkładające pisanie pracy częściej deklarowały wysoki poziom stresu i negatywnie oceniały wpływ odwlekania, a nasilenie prokrastynacji było wyraźniejsze u tych, którzy kontaktowali się z promotorem sporadycznie albo wcale (s. 121). Pytanie o oczekiwaną liczbę i strukturę źródeł warto więc zadać promotorowi na pierwszym seminarium, a nie w kwietniu, kiedy przebudowa bibliografii oznacza przepisywanie całych podrozdziałów.

Jeśli dopiero układasz listę, zacznij od struktury całości: opisaliśmy ją w tekście jak zrobić bibliografię do pracy licencjackiej.